Bijzonderheden:
Jansenisme in Stompwijk
In diverse hoofdstukjes op de onderhavige website wordt verwezen naar ‘jansenisme’. In de bibliotheek zijn namelijk boeken en pamfletten te vinden die een ‘jansenistische’ signatuur zouden hebben. Maar wat is jansenisme eigenlijk?
Cornelius Jansen, naar wie de stroming werd genoemd, leefde van 1585 tot 1638, en werd geboren in Acquoy (dat ligt in het westen van de Betuwe) en hij overleed in Leuven aan de pest. Tijdens zijn leven was hij van 1630-1635 hoogleraar exegese in Leuven en van 1636-1638 bisschop van Ieper. Tijdens zijn leven kwam hij zo nu en dan in conflict met de Jezuïeten, maar uiteindelijk bleek dat geen beletsel voor zijn benoeming tot bisschop. Tegen het einde van zijn leven verdiepte hij zich in het werk van Augustinus van Hippo één van de belangrijkste kerkvaders van de katholieke kerk.
Nu wil het geval dat St. Augustinus in zijn eerste werken predestinatie op basis van Gods voorzienigheid onderwees. Augustinus vond dat God alleen die menselijke wezens verkoos van wie Hij wist dat ze vrij zouden kiezen om in Hem te geloven. In latere geschriften promootte Augustinus echter predestinatie alleen op basis van Gods keuze en verdween de menselijke wil uit zijn gedachtegang.
Jansen stond echter dicht bij de eerdere opvatting van St. Augustinus en kwam daar ook voor uit in zijn werk ‘Augustinus: seu S. Augustini de humanae naturae sanitate, aegritudine, medicina adversus Pelagianos et Massilienses’, 3 dln., Leuven, 1640. Dit werk werd postuum uitgegeven, Jansen heeft daarom zelf nooit last gehad van de veroordeling door de Kerk van zijn boek, want in 1642 werd door de Jezuïeten -die kennelijk nog een appeltje met hem te schillen hadden- en later door diverse pausen zijn werk over Augustinus als ketters, want een soort onderstroom van het Calvinisme, veroordeeld.
Hoewel de katholieke kerk nooit een formeel standpunt heeft ingenomen met betrekking tot de predestinatie of voorbeschikking van de mens, stond en staat zij wel afwijzend ten opzichte van de duidelijke opvattingen hieromtrent bij Luther, in zijn vroege jaren een augustijner monnik, en iets later Calvijn. Augustinus heeft dus met zijn opvattingen over de eigen wil van de mens veel invloed gehad op Luther en latere protestantse denkers en op bisschop Jansen en zijn navolgers.
In Frankrijk heeft het Jansenisme nog lange tijd een belangrijke rol gespeeld in het geestelijk leven, maar ook in politieke zin oefende het Jansenisme invloed uit. Eerder namelijk had Jansen een scherp anti Kardinaal Richelieu boek geschreven. En het was deze Richelieu en later zijn opvolger kardinaal Mazarin die een belangrijke rol speelden in de Franse politiek. Niettemin werden uiteindelijk de jansenisten uit Frankrijk verdreven; velen vertrokken naar de zuidelijke Nederlanden in navolging -eerder- de hugenoten. Daarom ontstond er ook in diezelfde Nederlanden aanhang voor het geïmporteerde jansenistisch gedachtengoed.
En zo ook in Stompwijk, zoals blijkt uit het boekje van Duijnisveld die twee Stompwijkse pastoors op basis van duidelijke bronvermelding tot de conclusie kwam dat zij toch op zijn minst jansenistische sympathieën hadden. Ook de bibliotheek weerspiegeld deze sympathieën. Er was wat werk van Jansenius aanwezig, een hele reeks pamfletten, rond de honderd stuks, met een duidelijk jansenistisch karakter en daarnaast nog meer boeken van meer en minder bekende jansenisten. Wij noemen Petrus Codde, Blaise Pascal, Andreas van der Schuur en Gilles de Witte.